حاجی فیروز کیست ؟ چرا حاجی فیروز سیاه است

حاجی فیروز کیست ؟ چرا حاجی فیروز سیاه است

حاجی فیروز کیست ؟ چرا حاجی فیروز سیاه است و اصلا چرا حاجی فیروز گدایی می کند!؟

این روزها و به مناسبت فرارسیدن کریسمس و سال نو مسیحی، فضای اینترنت پر شده است از عکس‌های بابانوئل… ما نیز برای سال نو شمسی‌مان نمادی داریم به نام حاجی فیروز.

این دو نماد و دو شخصیت، به طور طبیعی ما را وادار به مقایسه‌ی آنها با هم می‌کند. راستی چرا بابانوئل دارای چهره‌ای سفید و زیبا، و شخصیتی غیبی و دست و دل باز است اما حاجی فیروز زشت و سیاه است و دلقک و گدا؟ چرا بابانوئل باید کادو بدهد و دل مردم را شاد کند و حاجی فیروز باید گدایی کند؟

علت و سابقه‌ی پیدایش حاجی فیروز
درباره‌ی علت و سابقه‌ی پیدایش پدیده‌ی حاجی فیروز چیزهایی گفته‌اند. مثلا اینکه در ایران باستان و زمان برده داری، کسانی که استطاعت مالی خوبی داشتند، یک روز قبل از عید نوروز بعضی از برده ها را آزاد می‌کردند. آن برده‌ها که اکثراً آفریقایی بوده‌ و چهره‌ای سیاه داشتند، پس از آزادی و از روی شادی در خیابان‌ها می‌رقصیدند و شادمانی می‌کردند و به نشانه‌ی آزادی و شادی لباس قرمز می‌پوشیدند. مردمان مهربان ما از سر دلسوزی برای اینکه برده‌ی آزاد شده مالی داشته باشد تا بدون نیاز به دیگران به کشورش برود و کسب و کار و زندگی‌ای برای خود تهیه کند، مالی به آنها می‌بخشیدند.

آنگاه طرفداران این نظریه می‌گویند

ایران مال فراوان دارد و احتیاجی به فرد خیالی که برایمان کادو بیاورد ندارد. و اضافه می‌کنند که قدر خود و سرزمین خود را بدانید و با دانستن تاریخچه‌ی سرزمین‌تان سربلند و پیروز باشید

عده‌ای نیز سابقه‌ی تاریخی آن را به ایران باستان و ازدواج خدایان برمی‌گردانند و ریشه‌ی آن را در جشن‌های سیاوش دانسته و چهره‌ی سیاهش را برگشتن از سرزمین مردگان و لباس سرخش را نشانی از سرخی خون سیاوش می‌داند.

و عده‌ای دیگر گفته‌اند که حاجی فیروز ما نیمی از سال با لباس قرمز و در حال نواختن دایره و دنبک به دنیای زیرزمین می‌رود تا همسرش را برگرداند و این به معنای آغاز دوباره‌ی باروری در زمین است.

نظریه‌ی دیگری بر آن است که حاجی فیروز در فرهنگ باستانی ما کسی بود که در آتشکده، نگهبان آتش بود و نمی‌گذاشت خاموش شود. روی سیاه او به خاطر دود ناشی از آتش بوده است و نه چیز دیگری. او با عجله پیش‌تر از همه به کوچه وخیا بان می‌آمد و رسیدن بهار را نوید می‌داد. مردم هم به خاطر این خبر خوش به او مژدگانی می‌دادند. بنابراین او گدایی نمی‌کند و تنها مژدگانی مردم را دریافت می‌کند. قرمزی لباس‌ها هم از آن روست که در فرهنگ میترایسم نگهبان آتش لباسی قرمز داشت.

owj seda

1- این مقایسه، یک قیاس مع الفارق است. چون اصولا فلسفه ی وجودی بابانوئل و حاجی فیروز تفاوت های بسیاری دارند و اگر قرار به مقایسه است می بایست بابانوئل را با عمو نوروز مقایسه کرد.

2- عمونوروز یکی از نمادهای نوروز است که در شب عید نوروز یرای بچه ها هدیه می آوردو به همراه حاجی فیروز سفر میکند. داستان عمو نوروز، داستانی عاشقانه‌است. براساس یک باور قدیمی، نامزد عمو نوروز از یک ماه به نوروز مانده، به دارکوب‌ها و چرخ‌ریسک‏ها می‌‏گوید که از برگ نورس درختان و گلهای نوشکفته، قبای زیبایی برای عمو نوروز که در سفر دوازده‌ ماهه ‌است ببافند.

3- متاسفانه در سال های اخیر، برخی چنین رواج داده اند که حاجی نوروز ساخته ی برخی بیگانگان برای تمسخر ایرانیان با چهره ای سیاه و دلقک گونه می باشد. برخی نیز آن را منسوب به عصر باستان دانسته اند که از بیرون از قلمرو ایران و از سرزمین آکد وارد فرهنگ ایرانیان گشته است

این در حالی است که حاجی فیروز در تاریخ و فرهنگ باستانی ایرانیان، کسی بود که در سراسر شهرهای ایران زمین و در آتشکده های منسوب به ادیان میتراپرستی ( آیین مهر ) و مزداپرستی ( آیین زرتشتی )، نگهبان آتش بوده و همیشه آن را روشن نگه می داشت و روی سیاه او نیز به خاطر دود ناشی از آتش و ذغال بود.

حاجی فیروزها در همه ی شهرهای کشور، مسوولیت دیگری نیز بر عهده داشته اند و آن این که فرا رسیدن آغاز سال نو را در کوچه ها و خیابان های شهر، می بایست به مردمان نوید می دادند و سپس با ساز و آواز، سبب خوشحالی مردم شوند. آن ها لباس هایی قرمز رنگ به تن داشته اند که لباس خاص نگهبانان آتشکده ها بود.

4- حاجی فیروز گدا نیست! حضور حاجی فیروز بازنمود نمایشیِ بازگشت مردگان در پایان زمستان و خوش‌آمدگویی به زنده شدن طبیعت است. رنگ سیاه رویش، سیاهی مرگ و زمستان و قرمزی لباسش رنگ زندگی و بهار است. شخصی به صورت، دوده می مالد و لباس قرمزی به تن می كند و با نام حاجی فیروز، دایره زنگی می زند و نوید آمدن عید می دهد. رنگ قرمز لباس او رمزی از آتش عشق است و این رنگ مقابل روی سیاهش است كه او را خوار و بی مقدار نشان می دهد.او ارمغانی معنوی به ما هدیه میکند که در دنیایی واقعی ما وجود دارد و آن بهار با طراوت و سرسبزی و خرمی است.

این‌که حرکت امروزی او را گدایی می‌خوانند نادرست است. هرگونه توصیف و نام‌گذاری برای چنین شاخصه‌هایی بدون بررسی‌های دقیق، که صرفا از ذهنیت امروزی بدون در نظر گرفتن بافت این آیین‌ها به وجود می‌آید، از لحاظ علمی نادرست است. بر این اساس، بخشش و نثاری که مردم در بافت کهن در پیوند با این ارواح انجام می‌دادند و زندگی سالانه‌ی خود را تضمین می‌کردند، امروزه به طور یک‌طرفه‌ای با حضور حاجی فیروز به شکل گدایی معنا می‌شود.

5- جدا از اینکه افرادی که امروزه با لباس حاجی فیروز گدایی می‌کنند، ‌نیازمند هستند یا خیر و اینکه آیا رواست مسئولان دست روی دست بگذارند و بیننده به سخره گرفته شدن بخشی از فرهنگ ایرانی باشند، مشکل اصلی برخی از خود ما هستیم که فرهنگ غنی سرزمین خود را پست و فرهنگ دیگران را بالا می گیریم. آنها از یک آدم معمولی بابانوئل و افسانه‌ها می‌سازند، ‌آنگاه ما افسانه‌هایمان را به باتلاق سخره و فراموشی می‌کشانیم.

شعر حاجی فیروز

حاجي فيروز سمبل يك انسان آزاد بوده است. او همراه با غلامش در روزهاي آخر سال به شادماني مي‌پرداخته وگاهي اوقات طنزي مي‌گفته كه ديگران را به خنده وا مي‌داشته است. او سمبل شادماني‌هاي پيش از عيد است. حالا آن انسان فهيم با لباس فاخر به انساني تبديل شده كه لباس‌هاي مندرس مي‌پوشد و در شهر به تكدي‌گري مي‌پردازد. او چهره‌اي ميان سال داشته اما حاجي فيروزهاي امروزي نه جنسيت دارند و نه سن و سال. آنها به شادي تظاهر مي‌كنند و در شهر مي‌چرخند. شرايط زندگي، آنها را مجبور به اين كار كرده است.

حاجی فیروزه

حاجی فیروزه، سالی یه روزه،
همه می‌دونن، منم می‌دونم،
عیدِ نوروزه، سالی یه روزه.

اربابِ خودم

ارباب خودم، «سامبولی بلیکم»!
ارباب خودم، سرِتو بالا کن!
ارباب خودم، لطفی به ما کن،
ارباب خودم، به من نیگا کن!
ارباب خودم، بزبز قندی،
ارباب خودم، چرا نمی‌خندی؟

بشکن بشکن

بشکن بشکنه؛ بشکن!
من نمی‌شکنم؛ بشکن!
اینجا بشکنم، یار گله داره،
اونجا بشکنم، یار گله داره؛
هر جا بشکنم یار گله داره این سیاه بیچاره چقد حوصله داره!

owj seda

حاجی فیروز نماد چیست؟
حاجي فيروز نشان از دوموزی (ایزد گیاه) دارد كه درسرزمين زيرين حبس می شود وبا اسارت او عشق می‌‌میرد،جهان غرق سکوت شده وباروری متوقف می‌شود .حاجی فیروز همان نماد دوموزی است،برخاسته اززمین،برای باروری دوباره زمین.نمادی است ازسنت‌های نیک ایرانیان،سنت‌هایی که درصلح ودوستی وطبیعت دوستی ایرانیان نهفته است حاجی فیروز نماد شادی و شادمانی است که مژده آمدن بهار را می دهدوبرای شاد کردن دل مردم این کار را می کند .به نظر من حاجی فیروز از نظر معنوی مردم را شاد می کند ولی پاپا نئول غربی ها از نظر مادی این کار را انجام می دهد و هدایایی را به آنها می دهد و کار حاجی فیروز ما از هر نظر زیبا تر وارزشمند تر است .

شکل و لباس
حاجی فیروز با گیوه بر پای و لباس قرمز و چهره‌ای سیاه شده بر خیابان‌ها می‌آمد در حالی که دایره‌ای در دست داشت اشعاری را با کلمات شکسته می‌خواند

در این باره می‌توان گفت که نام «حاجی فیروز» و ویژگی‌های خاص امروزین او، همچون پوشاک سرخ و سیاهی چهره و ترانه‌های ویژه‌اش، سنتی کاملاًجدید و خاص تهران معاصر بوده است

owj seda 

راستی چرا؟ چرا حاجی فیروز گدایی می کند؟

شاید این جمله در نگاه اول درست باشد
و برای ما مردم تنبل که هرچیز دم دستی را بدون مطالعه و تحقیق قبول کنیم بسیار قابل قبول. برای ما مردمی که قدرتش را داریم از همین لحظه تا صبح فردا بشینیم و راجع به کاستی های فرهنگ خودمان و مزایای فرهنگ اروپایی ها داد سخن دهیم و در آخر هم برای خودمان متاسف باشیم.

ولی چاره ی این همه سردرگمی صرف چند لحظه ی کوتاه برای یک تحقیق علمی است تا جواب این سوال روشن شود.

به نظر استاد مختاریان پژوهشگر و اسطوره شناس در منابع قدیمی مسیحی آمده است که شخصی در ماه دسامبر با چوبی قطوری که بر دوش داشت و سورتمه‌ای که بر آن سوار بود به همراه شخصی که نمادی از ابلیس بود، در کوی و برزن به راه می‌افتاد و از خانه‌ها دیدار می‌کرد و از والدین، نحوه رفتار کودکان را جویا می‌شد.

بعدها به فکرشان رسید به بچه هایی که به حرف والدینشان گوش داده اند جایزه داده شود بابانوئلی که امروزه در آیین‌ها و مراسمی آمریکا رواج دارد، به شخصیت سینترکلاس هلندی برمی‌گردد و تصویر رایج کنونی این شخصیت که لباس سرخی به تن دارد مربوط می‌شود به نقاشی که سال 1931 برای تبلیغات نوشابه‌ی کارخانه‌ی کوکا کولا کشید.

و اما حاجی فیروز در ایران ما، بازنمود نمایشی بازگشت مردگان در پایان زمستان و خوش‌آمدگویی به زنده شدن طبیعت است.

بخشش به این ارواح همان‌طور که فروردین یشت (یکی از بخش‌های اوستا به روشنی می‌گوید) باعث برکت‌ است.

گفته می‌شود که ارواح مقدس از خان خود به پرواز درمی‌آیند و 10 روز باهم در آن‌جا می‌چرخند تا بدانند چه کسی آن‌ها را می‌ستاید.

چه کسی شادمان می‌شود و برایشان با دستان بخشنده، شیر و غذا می‌آورد. آن‌که به ارواح نیاکان خود، هدیه دهد، برای خود غذای جاودان فراهم کرده است.

اینکه حرکت امروزی او را گدایی می‌خوانند نادرست است.
در كتاب “شهری چون بهشت” نوشته سیمین دانشور حاجی فیروزوعید ایرانی‌ها، به یك عنصر نوروزی بدل شده است كه حالا دیگر رو به زوال است.

برخی براین باورند که حاجی فیروز امروز دیار ما، بازماندگان تلخک های دوره ی قاجار هستند که با لودگی ها و مسخره بازی، زندگی خود را سپری می کنند و پیداست که نام آن نیز برای هم آهنگی وهم قافیه بودن با عمونوروز، “حاجی فیروز” گذاشته شده است.

اما آیا کسی هست برای نسل امروز توضیح دهد نام حاجی فیروز؛ برگرفته از واژه ی مرکب “حاجیوس نبرذ ” است “حاجیوس”؛ به معنای مقدس و”نبرذ” نیز به مفهوم پیروز و هیچ ربطی به “حاجی” عربی ندارد.

بنابراین حاجی فیروز به معنی ” فاتح مقدس” معنی می دهد. یعنی کسی که به سرما و زمستان غالب شده و نوید بخش آمدن بهار و سرزندگی است.
رنگ سیاه چهره ی سیه چرده ی حاج فیروز، نشانگر شخصیت و بخت سیاه او نیست. بلکه نشانه‌ای از رنگ خاک حاصلخیز و بهاری، در مقابل سفیدی زمستان و ابر بارنده و رنگی مقدس تلقی می‌شود و لباس های قرمز‌ که همرنگ قرمزی آتش، خون، و خورشید و گاه به خون سرخ سیاوش تشبیه شده است.

به هر روی، حاجی فیروزها پیشه شان شاد کردن مردم و خندان آن ‏ها وانتقاد از جهل و ستم است.

آیا حاجی فیروز متعلق به قبل از ورود اسلام به ایران است؟

برخی بر این اعتقادند که حاجی فیروز مربوط به دوره ی پس از تهاجم و ورود اعراب مسلمان به ایران است و هیچ نشانی ازاین فرد درتاریخ باستان وجود ندارد.
درست است که اعراب پس از ورود به ایران به تدریج سعی در محو و نابود کردن آداب و سنن زرتشتی نمودند و خصوصا تلاش آنها بر روی ایرانیان مسلمان شده متمرکز بود.
غافل از این که اولا بسیاری از جشن های ایرانی مربوط به سنن آریایی و پیش از زرتشت بود. ثانیا این آداب و رسوم طوری با روح ایرانی آمیخته شده که حتی با تغییر دین نیز از بین نرفته و پس از گذشت ۱۴۰۰ سال هنوز هم پابرجا است.

حاجی فیروز نه نماد برده داری است (كه درایران هیچ گاه ظلم به رنگین پوستان وجود نداشته) و نه نشانه تحقیر آدمی دیگر حاجی فیروز سمبل یك انسان آزاد بوده است.
او همراه با غلامش در روزهای آخر سال به شادمانی می‌پرداخته وگاهی اوقات طنزی می‌گفته كه دیگران را به خنده وا می‌داشته است.

ولی در روزگار ما، حاجی فیروز – آن انسان فهیم با لباس فاخر – به انسانی تبدیل شده كه لباس‌های مندرس می‌پوشد و در شهر به تكدی‌گری می‌پردازد.
این وظیفه نهادهای فرهنگی است كه نسبت به این مساله حساسیت نشان دهند و مسوولان را وادار كنند تا وجهه این اسطوره ملی به این شكل در ذهن نسل امروز نقش نبندد.

هم چنین دولت نباید اجازه دهد چهره این اسطوره فرهنگی ما به دست متكدیان جامعه از بین برود.

افراد نامتخصصی هم که آن‌ را تبیین می‌کنند، یا افرادی که صرف شباهت‌های صوری دست به مقایسه می‌زنند و بافت را فراموش می‌کنند در اشتباهند.

آن‌ها می‌کوشند این نمادها را بر حسب علاقه‌ی فردی به هر سمت و سو که می‌خواهند بکشند و تعابیر شخصی از آن‌ها ارائه دهند.

بهروز
مدیر وبسایت مجله اوج صدا - برنامه نویس آزاد هستم که در طراحی وبسایت های و اسکریپت های مختلف برای سیستم مدیریت محتوای وردپرس شروع به فعالیت کرده ام از نمونه کارهای من میتوان به یک افزونه در مخزن وردپرس و پوسته پرشین هیرو اشاره کرد. در صورتی که نیازمند طراحی وبسایت – اسکریپت – ویرایش کد وبسایت یا اسکریپت – ایجاد تغییرات در وبسایت و غیره… هستید میتوانید با من در ارتباط باشید.

4 دیدگاه برای “حاجی فیروز کیست ؟ چرا حاجی فیروز سیاه است” ثبت شده است

  1. Hambazi گفت:

    حاجی فیروزه سالی یه روزه

  2. شاهین گفت:

    ممنون جالب بود

  3. رقیه عابدی گفت:

    وب سایت مفیدی دارید، موفق باشید.

  4. سینا گفت:

    ممنون عالی بود.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

© کپی رایت 2019، تمام حقوق برای مجله اوج صدا محفوظ است.